ANTİBİYOTİKLER YETERSİZ KALDIĞINDA: FAJ TEDAVİSİ NEDEN YENİDEN GÜNDEMDE?

08 BİYOTEKNOLOJİ VE YAŞAM BİLİMLERİ GAZETESİ EYLÜL - EKİM » 2026 www.biomedya.com ANTİBİYOTİKLER YETERSİZ KALDIĞINDA: FAJ TEDAVİSİ NEDEN YENİDEN GÜNDEMDE? Antibiyotik direnci arttıkça, bakteriyel enfeksiyonlara karşı yalnızca yeni antibiyotikler geliştirmek yeterli olmayabilir. Bu nedenle bilim dünyası, bakterileri hedeflemek için farklı biyolojik araçları yeniden değerlendiriyor. Bunların başında ise bakteriyofajlar, yani bakterileri enfekte eden virüsler geliyor. Fajlar doğada bakterilerle birlikte evrim- leşmiş virüslerdir. İnsan hücrelerini hedeflemek yerine belirli bakteri tür- lerini veya suşlarını enfekte edebilirler. Bazı fajlar bakterinin içine girdikten sonra çoğalarak hücrenin parçalanma- sına yol açar. Bu özellik, onları antibi- yotiklerden tamamen farklı bir tedavi yaklaşımı haline getiriyor. Faj tedavisi yeni bir fikir değil. Ancak antibiyotiklerin keşfiyle uzun süre geri planda kalan bu yaklaşım, çok ilaca dirençli bakterilerin yayılmasıyla yeni- den bilimsel gündemin önemli başlık- larından biri haline geldi. Dünya Sağlık Örgütü’nün güncel verileri, bu ihtiyacın neden büyüdüğünü göste- riyor. WHO’ya göre 2023 yılında dünya genelinde laboratuvar tarafından doğru- lanmış yaygın bakteriyel enfeksiyonların yaklaşık altıda biri antibiyotik tedavile- rine dirençliydi. 2018–2023 döneminde izlenen patojen-antibiyotik kombinas- yonlarının yüzde 40’ından fazlasında direnç arttı. FAJLAR NASIL ÇALIŞIYOR? Bakteriyofajlar bakteriye özgü moleküler tanıma mekanizmalarına sahip. Bir faj, yüzeyindeki yapılar aracılığıyla uygun bir bakteriye bağlanıyor ve genetik materyalini hücre içine aktarıyor. Litik fajlarda bu süreç, yeni faj parçacıklarının oluşması ve bakterinin parçalanmasıyla sonuçlanıyor. Bu özgüllük aynı zamanda faj tedavisinin en büyük avantajlarından biri ve en önemli zorluklarından biri. Bir antibiyotik, aynı anda birçok farklı bakteri türünü etkileyebilir. Faj ise yal- nızca belirli bakterilerde etkili olabilir. Bu nedenle hastadan alınan bakteri örneğinin hangi fajlara duyarlı olduğu- nun belirlenmesi büyük önem taşıyor. Bu durum “kişiselleştirilmiş faj tedavisi” yaklaşımını ortaya çıkarıyor. Hastanın enfeksiyonundan izole edilen bakteri, farklı fajlarla laboratuvarda karşılaştırı- lıyor ve etkili olan faj veya faj kombinas- yonu seçiliyor. Ancak bu yaklaşım zaman ve altyapı gerektiriyor. Özellikle yoğun bakım gibi tedavinin geciktirilemeyeceği ortamlarda uygun fajı bulmak, üretmek ve kalite kontrolünden geçirmek önemli bir lojistik sorun. 2026’DAN DIKKAT ÇEKICI BIR ÇALIŞMA 2026 yılında Critical Care dergisinde yayımlanan küçük ölçekli bir pilot çalışma, bu soruna farklı bir yaklaşım getirdi. Araştırmacılar, hastanenin kendi bölgesinde dolaşan Klebsiella pneumo- niae suşlarına göre hazırlanmış bir faj kokteylini, çok ilaca dirençli ventilatör ilişkili pnömoni hastalarında test etti. Çalışmaya 21 hasta dahil edildi ve üç gruba ayrıldı. Yedi hastaya, izole edilen K. pneumoniae suşuna laboratuvar ortamında etkili olduğu gösterilen faj kokteyli standart antibiyotiklerle birlikte verildi. Yedi hastaya etkisiz faj kokteyli, yedi hastaya ise yalnızca standart anti- biyotik tedavisi uygulandı. Fajlar 14 gün boyunca nebulizasyon yoluyla verildi. 14. günde K. pneumoniae’nin solunum örneklerinden eradikasyonu, hedeflenen faj tedavisi grubunda 7 hastanın 6’sında yani yüzde 86’sında görüldü. Yalnızca antibiyotik alan grupta bu oran 7 has- tada 4, yani yüzde 57 oldu. Etkisiz faj grubunda ise eradikasyon görülmedi. Çalışmada hedeflenen faj grubunda bakterinin daha erken temizlendiği de bildirildi. Bununla birlikte bu sonuçları klinik uygulama açısından genellemek için erken. Araştırma tek merkezli, açık

www.biomedya.com EYLÜL - EKİM » 2026 BİYOTEKNOLOJİ VE YAŞAM BİLİMLERİ GAZETESİ etiketli, randomize olmayan ve yalnızca 21 hastayı içeren bir pilot çalışmaydı. Dolayısıyla daha büyük ve randomize çalışmalar gerekiyor. FAJLARA KARŞI DA DIRENÇ GELIŞEBILIR Faj tedavisinin bakterilere karşı sınırsız bir çözüm olmadığı da araştırmaların önemli bir konusu. Bakteriler fajlara karşı da direnç geliştirebilir. Örneğin fajın bağlandığı hücre yüzeyindeki yapının değişmesi, bakterinin enfekte edilmesini zorlaştırabilir. 2026’daki çalışmada da bazı hastalarda faj duyarlılığının değiştiği ve bazı vaka- larda bakterinin yeniden ortaya çıktığı gözlendi. Bu nedenle faj tedavisinin dinamik bir süreç olması bekleniyor. Tedavi sırasında bakterinin genetik ve fenotipik özelliklerinin yeniden değer- lendirilmesi gerekebilir. Burada ilginç bir başka olasılık da anti- biyotiklerle fajların birlikte kullanılması. Bakterinin fajdan kaçmak için geliştirdiği bazı değişiklikler, aynı zamanda antibi- yotiklere karşı duyarlılığını değiştirebilir. Bu nedenle faj tedavisi, antibiyotiklerin alternatifi olmaktan çok bazı durum- larda onların etkisini destekleyen bir araç olarak da araştırılıyor. ÖNÜMÜZDEKI DÖNEMIN TEDAVISI MI? Bugün için faj tedavisi rutin olarak kullanılabilen standart bir enfeksiyon tedavisi değil. Üretim standartları, uygun fajın seçilmesi, dozlama, bağı- şıklık sistemiyle etkileşim, düzenleyici süreçler ve bakterinin tedavi sırasında değişebilmesi gibi çok sayıda soru hâlâ araştırılıyor. Ancak fajların önemli bir özelliği var: bakterileri hedeflemek için insan yapımı yeni bir molekül üretmek yerine, doğada zaten milyonlarca yıldır bakterilerle birlikte evrimleşen biyolojik ajanlardan yararlanılıyor. Antibiyotik direnci büyüdükçe tıbbın 09 geleceği yalnızca “daha güçlü antibi- yotikler” geliştirmekten geçmeyebilir. Fajlar, antimikrobiyal peptitler, yeni bakteriyel hedefler, aşılar ve hızlı tanı sistemleriyle birlikte daha geniş bir tedavi cephaneliğinin parçası olabilir. Faj tedavisinin geleceğini belirleyecek temel soru artık yalnızca “Bakteriyi öldürebiliyor mu?” değil; hangi bak- teride, hangi hastada, hangi dozda ve hangi tedaviyle birlikte güvenli ve etkili biçimde kullanılabileceği. Kaynak: Critical Care – Hospital-adapted inhaled phage therapy çalışması · WHO – Antimicrobial resistance fact sheet