YAPAY ZEKÂ DESTEKLİ AŞILAR BUZDOLABINA İHTİYACI ORTADAN KALDIRABİLİR Mİ?

www.biomedya.com EYLÜL - EKİM » 2026 BİYOTEKNOLOJİ VE YAŞAM BİLİMLERİ GAZETESİ 17 YAPAY ZEKÂ DESTEKLİ AŞILAR BUZDOLABINA İHTİYACI ORTADAN KALDIRABİLİR Mİ? Aşıların geliştirilmesi kadar önemli bir başka konu da onların saklanması ve taşınması. Özellikle mRNA teknolojisine dayanan aşılar sıcaklık değişimlerine karşı hassas olabildiği için soğuk zincir gereksinimi, aşının üretildiği noktadan uygulandığı merkeze kadar uzanan karmaşık bir lojistik süreç yaratıyor. 2026 yılında Nature Biotechnology der- gisinde yayımlanan yeni bir çalışma, yapay zekânın bu probleme doğru- dan katkı sağlayabileceğini gösterdi. Araştırmacılar, AGENT adı verilen yapay zekâ destekli bir sistemle mRNA aşıla- rının daha yüksek sıcaklıklarda stabil kalmasını sağlayacak formülasyonları araştırdı. Çalışmada geliştirilen formülasyonla- rın 37 °C’de iki ay boyunca saklandıktan sonra biyolojik aktivitelerini koruduğu bildirildi. Ayrıca deneylerde taze aşılarla karşılaştırılabilir bağışıklık yanıtları elde edildi. Araştırmacılar, geliştirilen formü- lasyonları mikroiğne yamalarıyla soğuk zincir olmadan ulaştırma olasılığını da hayvan modellerinde test etti. YAPAY ZEKÂ BURADA NE YAPIYOR? Bir aşı formülasyonunda kullanılabilecek bileşenlerin ve oranların sayısı oldukça fazla. Bunların her birini klasik yöntem- lerle tek tek denemek zaman ve kaynak gerektiriyor. AGENT yaklaşımı, yüksek hacimli deney- lerden elde edilen sonuçları Bayesian optimizasyonla birleştirerek hangi formülasyonların daha umut verici olduğunu tahmin ediyor. Böylece araş- tırmacılar sonraki deneyleri daha hedefli biçimde tasarlayabiliyor. Bu, yapay zekâ- nın yalnızca görüntü analizi veya hastalık tahmini için değil, doğrudan ilaç ve aşı formülasyonu geliştirme sürecinde kul- lanılabileceğini gösteriyor. SOĞUK ZINCIR NEDEN BU KADAR ÖNEMLI? Aşıların belirli sıcaklık aralıklarında tutulması, aktif bileşenlerin bozulma- sını önlemek için gerekli. Ancak dünya- nın her bölgesinde güvenilir elektrik, soğutma sistemleri ve sürekli sıcaklık takibi bulunmuyor. Soğuk zincir ihtiyacının azalması; uzak bölgelerde, afet dönemlerinde veya sağlık altyapısının sınırlı olduğu bölge- lerde aşıların dağıtımını kolaylaştırabilir. Bununla birlikte çalışma henüz insan- larda rutin kullanıma geçmiş bir aşı tek- nolojisi anlamına gelmiyor. Bulguların klinik uygulamaya dönüşebilmesi için farklı aşı platformlarında, uzun süreli depolamada ve insan çalışmalarında doğrulama gerekiyor. MRNA TEKNOLOJISININ BIR SONRAKI AŞAMASI mRNA aşılarının COVID-19 pandemisi sırasında geniş ölçekte kullanılması, bu teknolojinin potansiyelini ortaya koydu. Şimdi araştırmalar yalnızca “mRNA ile aşı yapılabilir mi?” sorusundan, “mRNA aşılarını daha dayanıklı, erişilebilir ve taşınabilir hale nasıl getiririz?” sorusuna yöneliyor. Yapay zekâ destekli formü- lasyon tasarımı bu dönüşümün önemli parçalarından biri olabilir. Kaynak: Nature Biotechnology – AI-guided optimization for thermostable mRNA vaccines