DNA’YI KESMEDEN GENETİK KOD DEĞİŞTİRİLEBİLİR Mİ?

18 BİYOTEKNOLOJİ VE YAŞAM BİLİMLERİ GAZETESİ EYLÜL - EKİM » 2026 www.biomedya.com DNA’YI KESMEDEN GENETİK KOD DEĞİŞTİRİLEBİLİR Mİ? Gen düzenleme denildiğinde akla çoğunlukla CRISPR- Cas sistemleri geliyor. Ancak genetik mühendisliğinin yeni nesil araçları DNA’yı tamamen kesmeden, tek bir DNA harfini hedefleyerek değişiklik yapmaya çalışıyor. Baz düzenleme (base editing) olarak adlandırılan bu yaklaşım, 2026 yılında yayımlanan çalışmalarla daha hassas hale getirilmeye devam ediyor. Klasik CRISPR-Cas9 sistemlerinde hedef DNA bölgesinde kesim oluşturuluyor. Hücrenin DNA onarım mekanizmaları daha sonra bu bölgeyi yeniden düzen- liyor. Baz düzenleyiciler ise DNA’nın çift sarmalında klasik anlamda çift zincir kırığı oluşturmadan belirli baz çiftle- rini başka baz çiftlerine dönüştürmeyi hedefliyor. Bu fark küçük görünse de güvenlik açısından önem taşıyor. Çünkü DNA’da oluşturulan kesikler istenme- yen değişikliklerin ortaya çıkmasına yol açabiliyor. 2026 yılında Nature Biotechnology dergisinde yayımlanan bir çalışmada araştırmacılar, adeninin guanine dönüş- türülmesini daha yüksek hassasiyetle gerçekleştirmek amacıyla ADAR tabanlı tek nükleotid çözünürlüklü bir baz düzenleyici geliştirdi. Araştırmacıların “snuABE” adını verdiği sistem, gelenek- sel adenine base editor sistemlerinde görülebilen bazı istenmeyen yan deği- şiklikleri azaltmayı amaçlıyor. TEK BIR HARF NEDEN ÖNEMLI? Genetik hastalıkların önemli bir bölümü DNA’daki küçük değişikliklerle ilişkili. Bir proteinin yapısını değiştiren veya bir genin çalışma biçimini bozan tek bir nükleotid değişikliği bile hastalık feno- tipine katkıda bulunabiliyor. Dolayısıyla teorik olarak yalnızca hatalı DNA harfinin düzeltilmesi yeterli olabilir. Baz düzenleme teknolojileri bu nedenle özellikle tek baz değişiklikleriyle ilişkili hastalıklar açısından dikkat çekiyor. Ancak “DNA’yı kesmeden düzenlemek” ifadesi teknolojinin tamamen risksiz olduğu anlamına gelmiyor. Hedef dışı düzenlemeler, istenmeyen baz deği- şimleri ve düzenleyicinin doğru hüc- reye ulaştırılması hâlâ önemli araştırma konuları. İNSAN EMBRIYOLARINDA DA ARAŞTIRILIYOR 2026 yılında Nature dergisinde yayımla- nan başka bir çalışma, baz düzenlemeyi insan embriyolarındaki erken gelişim süreçlerini incelemek için kullandı. Araştırmacılar, gelişim açısından önemli NANOG geninin işlevini incelemek ama- cıyla adenine base editing kullandı. Çalışmanın amacı bir tedavi geliştir- mekten ziyade insan embriyosunun ilk hücresel farklılaşma süreçlerini anla- maktı. Bu tür çalışmalar, gen düzenleme teknolojilerinin biyolojiyi anlamak için de güçlü bir araştırma aracı olduğunu gösteriyor. Gelecekte baz düzenleme; kalıtsal has- talıklar, kan hastalıkları ve bazı genetik bozukluklarda tedavi araştırmaları- nın önemli parçalarından biri olabilir. Ancak laboratuvar başarısından klinik kullanıma geçiş için güvenlik, hedefleme, uzun dönem etkiler ve etik konuların birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. Kaynak: Nature Biotechnology – Engineered ADARs enable precision A-to-G base editing of DNA · Nature – Base editing reveals an essential role for NANOG